hafif.org

Evvela ismi konmuş, lakin halen cismi, mahiyeti sırlar gölgesinde salınmakta olan Cemre'ye;
(Asırların gün hükmünde olduğu yağmurun öyküsünün satır aralarında, tabiatta bir ilginç varlık olan insanın da zikredilmesi kadar sıradan bir vakıa bulunamaz)

Meteoroloji kelimesi ilk kez Aristo tarafından dünya bilimlerine ilişkin ele aldığı Meteorologica yazısında dillendirilmiştir ki şol eser aynı zamanda dört elementten (ateş, su toprak, hava), su buharından, havadan, jeoloji ve hidrolojiden de bahseden başat bir yazıt olagelmiştir yüzlerce sene. Bununla birlikte belirli coğrafyaların türlü halklarınca, geçmişi yüzlerce yıla dayalı gözlemlerin derlenmesi neticesinde hayata ve hayatta kalmaya dair önemli kimi olayların (tohum ekme, ağaç budama, çiçek ekme, vb.) bu gözlem bilgilerinden faydalanılarak takip edilmesi sonucunda halk edilmiştir folklorik meteoroloji. Bir nevi yazılı olmayan takvimdir.

Kimi “havayi” meteorolojik olaylar, tarihin akışına dahi yıkıcı şekilde etki etmişlerdir. Hal böyle iken hava ile ilintili olaylara dair insanların daha bir pür dikkat kesilmeleri takdir edilirse son derece normaldir.

Anadoluya ait söylencelerdeki havaya dair tahminlerin halk ağzındaki söylenişlerini bazı ana başlıklarla derlemek mümkün; Verilecek ilk örnek, 'erbain' diğer adı ile 'zemheri' denen 21 Aralık'tan 30 Ocak'a kadar süren günlerdir. Zemheride bilindiği gibi bir gün dönümü yaşanmakta ve 21 Aralık günü her sene, gecelerin uzunluğu bahsinde periyodik bir rekora imza atmaktadır. İkinci örnek ise hamsin günleri olabilir. Kaldı ki hamsin 31 Ocak'ta başlayıp 21 Mart'a kadar kimi zaman 50, kimi zaman ise 45 gün sürer. 'Hamsin' dönemi boyunca 8 Ocak’ta zemheri fırtınası, 11-25 Ocak günleri arasında çok şiddetli soğuklar, 18 Ocak’ta fırtına ve 5 Şubat günü ise şiddetli soğuklar görülür. Bir diğer önemli gün dizisi ise adına 'Sayılı doksan' dedikleri periyoddur. Eski zamanlarda “Sayılı doksan' denilen deyim; erbain (40 gün) ve hamsin (50 gün) dönemlerinin her ikisinin de toplamı anlamında kullanılan bir sözdür ve bu 90 gün boyunca kış olacağı anlamındadır. (Coğrafyamızda vakti ile tariflenen/sınıflandırılan çeşit olayları yazının sonunda verilen Buğday Ajandası derlemesinde bulmanız mümkün. )

Şüphesiz tariflenilen hava gözlem metodu sadece ve sadece Anadolu'daki yerleşik insanlara ait bir olgu olmayıp, dünya üzerindeki türlü halkların yaşantılarında da büyük öneme sahip olaylara vesile olmuştur. Misalen paylaşılan kimi ilginç periyodik hava olaylarına ilişkin meteoroloji metodolojisinin filizlenmesine ilişkin bazı bilgilere şu siteden ulaşmanız mümkün)

İncilin ortaya çıkmasının daha ilk demlerinde dahi ipuçları göz önüne serilen “havayı gözleyebilir lakin zamanın işaretlerini yorumlayamazsınız”meteorolojik söylencelerinden gelen arayış daha sonra Toricelli'nin barometreyi icadı ertesinde açılan kapı ile birlikte çığ misal artmaya ve gelişmeye başladı. Günümüzde uydulardan, çeşitli radar teknolojilerinden istifade eden meteoroloji ilmi, hayatımıza dair rahatlatıcı tavsiyeler vermeye devam etmektedir.

Anadolu;'nun folklorik meteorolojisine dair paylaşacağım tarihleri toplu halde burada da bulabilmeniz mümkün, ancak derlediğim veriler, Buğday Ekoloji Ajandası’nın 2005 sayısından olacak.

ARALIK 2004
21 Aralık 2004 _Gün dönümü fırtınası /Erbain’in başlangıcı

OCAK 2005
8 Ocak _Zemheri fırtınası (30 Ocak’a kadar- Zemheri Haftası)
28 Ocak –Ayandon Fırtınası
30 Ocak-Erbain’in sonu
31 Ocak-Hamsin’in başlangıcı Hamsin’in başlangıcı

ŞUBAT 2005
10 Şubat-Ağaç dikme zamanı
20 Şubat-1. Cemre Havaya Düşer
27 Şubat-2. Cemre Suya düşer
28 Şubat-Leyleklerin gelme zamanı

MART 2005
2 Mart-Ağaçlara su yürüme zamanı
6 Mart-3. Cemre toprağa düşer
11 Mart-Kocakarı soğukları başlangıcı (Eyyamı Husum denilen 7 günlük kocakarı soğuğunun her günün özel adları sırası ile şöyledir; Sın, Sinnaber, Amir, Mutemir, Muallel, Matfiyülcemer
12 Mart-Hüsum Fırtına
14 Mart-Kocakarı fırtınası
15 Mart-kırlangıçların gelme zamanı
18 Mart-Kırlangıç fırtınası
20 Mart-İlkbaharın başlangıcı(Dünya Irk ayrımı ile mücadele günü)
21 Mart-Nevruz
24 Mart-Koz kavuran
26 Mart-Çaylak fırtınası
28 Mart-Haşeratın kıpırdanışı
29 Mart-Çaylakların gelme zamanı
30 Mart-Ağaçların yeşermeye başlaması

NİSAN 2005
2 Nisan-Çiçeklerin açması
3 Nisan-Bülbüllerin ötmeye başlaması
8 Nisan-Kırlangıç fırtınası
15 Nisan-Lale mevsimi
16 Nisan-Kuğu fırtınası
20 Nisan-Kocaöküz fırtınası (Sitte-i Sevir /6 gün sürer)
24 Nisan-İpekböceği’nin yumurtadan çıkması

MAYIS 2005
1 Mayıs- Bahar Bayramı
4 Mayıs-Çiçek fırtınası (Bu demlerde çiçekleri erkek açan ağaçlar iol fırtınaya yakalanırlarsa alimallah yaz boyu meyvesiz kalıverirler.)
6 Mayıs- Hıdırellez
13 Mayıs-Mevsimsiz soğuklar
17 Mayıs- Filizkıran fırtınası
20 Mayıs-Kokulya fırtınası
21 Mayıs-Ülker fırtınası
26 Mayıs-Toprakta suyun azalması
28 Mayıs-Sıcakların başlaması
29 Mayıs-Koyun kırpma zamanı
30 Mayıs- Kabak meltemi

HAZİRAN 2005
10 Haziran-Ülker Doğumu fırtınası
15 Haziran-Toprak bayramı
16 Haziran-Güney rüzgarlarının esmesi
21 Haziran-Yaz mevsimi başlangıcı
24 Haziran-Yaprak aşısı zamanı
29 Haziran-Yaprak fırtınası (2 Temmuz’a kadar)

TEMMUZ 2005
3 Temmuz-Sam rüzgarlarının başlangıcı
11 Temmuz-Çark dönümü fırtınası
28 Temmuz-Kara Erik fırtınası (Üzümlerin kararmaya başlaması)
30 Temmuz-Kızılerik fırtınası

AĞUSTOS 2005
1 Ağustos- Eyyam-ı Bahür (En sıcak günler ) 8 Ağustos’a kadar
18 Ağustos-Yemişlerin tam olgunlaşması
21 Ağustos-Yaprakların sararmaya başlaması
25 Ağustos-Sam rüzgarlarının sonu
28 Ağustos-Leyleklerin sıcak ülkelere gitme zamanı
31 Ağustos-Mercan fırtınası

EYLÜL 2005
7 Eylül - Bıldırcın Geçimi fırtınası/Koç ayırma zamanı
13 Eylül-Çaylak fırtınası
21 Eylül-Sonbaharın başlangıcı
24 Eylül-Yaprak dökümü
28 Eylül-Kestane fırtınası (Kestane karası fırtınası)
29 Eylül-Ağaçlarda suların azalması
30 Eylül-Turna geçimi fırtınası

EKİM 2005
1 Ekim-Sıcakların sona ermesi
2 Ekim-Turnaların göçü(Dünya kuş gözlem günü)
4 Ekim-Koç katımı fırtınası (5 Ekim’e kadar)
15 Ekim-Meryem ana fırtınası/Yağmur mevsiminin başlaması
18 Ekim-Kırlangıç fırtınası
19 Ekim-Ağaç dikme zamanı
21 Ekim-Bağ bozumu zamanı
22 Ekim-Bağ bozumu fırtınası
26 Ekim-Suların soğumaya başlaması
27 Ekim-Balık fırtınası
31 Ekim-Ağaç budama zamanı

KASIM 2005
2 Kasım-Kuş geçimi fırtınası
4 Kasım-Lodos rüzgarları
9 Kasım-Çiy düşme zamanı
12 Kasım-Pastırma yazı
16 Kasım-Haşeratın saklanması
24 Kasım-Soğukların başlaması
27 Kasım-Ağaçlara su yürüme zamanı
29 Kasım (Hiçbirşey satın almama günü J )

ARALIK 2005
1 Aralık-Keskin rüzgarlar
2 Aralık-Ülker Dönümü fırtınası
9 Aralık-Karakış fırtınası
21 Aralık-Gündönümü fırtınası/Kış mevsiminin başlaması/Erbain’in başlangıcı

Son olarak, mizahın da en az meteoroloji kadar hayatın bir parçası olmasından ötürü, her iki sahanın zaman zaman dahi olsa kesiştiği demlere dair yazılı bir görsel paylaşımda bulunmak isterim folklorik meteorolojiye dair;

Kış başlamak üzeredir. Kızılderili topluluğu şefin etrafına toplanmış, kışın sert mi yoksa yumuşak mı geçeceğini öğrenmek
isterler. Geleneksel yeteneklerini dedelerinden bu yana çoktan kaybetmiş bulunan şef işi sağlama almak için kışın sert geçeceğini ve mümkün olduğunca fazla odun toplamalarını söyler kabilesine.
Akıllı bir adam olan şef birkaç gün sonra yakınlardaki meteoroloji istasyonuna telefon eder: "Bu kış soğuk mu geçecek sizce?" Meteorolog cevap verir: "Evet, oldukça sert geçeceğe benziyor.
"Bu cevabı alan şef derhal kabilesine döner ve kışın çok sert
geçeceğini, daha çok odun parçası toplamaları gerektiğini söyler.
Bir süre sonra Meteoroloji istasyonunu tekrar arar ve sorar:
"Kış hala soğuk mu geçeceğe benziyor ?". "Evet"der karşıdaki: "Oldukça soğuk geçeceğe benziyor."Şef kabilesine döner ve sadece odunları değil bulabildikleri her çalı çırpıyı toplamalarını ister.
Birkaç gün sonra Meteoroloji istasyonunu tekrar arar: "Kışın sert geçeceğinden gerçekten emin misiniz?".
Adam:"Kesinlikle. Bugüne dek yaşanan en sert kışlardan birini yaşayacağız gibi görünüyor.
Nasıl bu kadar emin olabiliyorsunuz ?diye sorar şef.
Meteorolog yanıtlar: "Kızılderililer çılgınlar gibi odun topluyorlar da ondan..."